OVER PABLO CASALS EN PUERTO RICO (21092006)

Weggestopt in een uithoek van de Plaza San José, in de schaduw van de op één na oudste kerk in de Nieuwe Wereld, staat een onaanzienlijk huisje. Het stralend wit geverfde godshuis zelf staat te blinken in de middagzon. Uiterlijke schijn. Vanwege een langdurige opknapbeurt is het voor het publiek gesloten. Midden op het plein staat de wat lullige beeldtenis van Ponce de León, metgezel van Columbus, eerste Spaanse gouverneur van Puerto Rico en stichter van de stad San Juan, met zijn rug naar de kerk en het huisje. Degenen die hem zo hebben neergezet, hebben wellicht in de archieven ontdekt dat hij liever richting kroeg op de hoek zou willen kijken, dan in de richting van het wijwater. Het huisje in de uithoek heeft een oranje gevel, het houtwerk is donkergroen. “Museo Pablo Casals” staat er boven de deur. ”Wat hebben Pablo Casals en Puerto Rico eigenlijk met elkaar te maken?” informeer ik totaal onwetend bij de charmante Puerto Ricaanse met veel Afrikaans bloed in de aderen, die mij ontvangt. Door het stellen van die vraag, begint de ontrafeling van het raadsel.

De wereldvermaarde cellist, die in 1876 in het Catalaanse El Vendrell werd geboren, had een Puerto Ricaanse moeder, vestigde zich in de jaren 50 van de vorige eeuw op het eiland, was oprichter van het Filharmonisch Orkest van Puerto Rico, zou op latere leeftijd een jonge Puerto Ricaanse leerling trouwen en uiteindelijk in San Juan sterven en worden begraven. Met “onze hele collectie is door de familie aan het museum geschonken” wordt het korte college besloten. Veel te zien is er echter niet, daarvoor is geen ruimte. Eén enkel zaaltje op de begane grond en eentje op de eerste verdieping, meer niet. Wat vitrines met handgeschreven composities, een strijkstok, medailles, pijpen – Casals was een fervent pijproker – een bord met een vers en muziek van “El Cant dels Ocells.” Een oud Catalaanse kerstliedje waarin vogels de geboorte van Christus bezingen, dat Casals na aan het hart lag. Hij speelde het onder andere tijdens een optreden voor de Kennedy’s in het Witte Huis in november 1961. Foto’s van dit huisconcert hangen aan de wand, samen met een bedankbrief van JFK waarin hij schrijft dat Jackie en hij een onvergetelijke avond hebben gehad. Verder diploma’s, oorkondes en affiches van het jaarlijkse Casals Festival dat 50 jaar geleden door de maestro werd gestart. Interessant en saai tegelijk. Toegegeven, de charmante Puerto Ricaanse zet speciaal voor mij – als enige bezoeker - een CD van Casals op, maar voor de rest gebeurt er niets. Aan het slot van mijn bezoek, krijg ik een stralende glimlach en een tip als toegift. “Twee maal links de hoek om, laat je niet tegenhouden door de dichte deur want die zit niet op slot, de patio oversteken, daar kun je nog een Casalstentoonstelling bekijken.”

Kleurige lage huisjes, de Calle de Mercado met een restaurant dat BAIRES – Buenos Aires! – heet, hoge deuren, een groot verlaten binnenplein met bewaking aan de overkant, bij de hoofdingang. Om 14 uur 30 schrijf ik, als dertiende bezoeker van de dag, mijn naam in het gastenboek. Welkom in het Museo de San Juan dat is gevestigd in dit voormalige marktgebouw. Er zijn maar twee ruimtes in gebruik. Een voor een expositie over de historie van San Juan en de ander voor de expositie “Pablo Casals Defilló in San Juan”. De zaal met donkergroene wanden is halfduister. De zaalwacht is bezig met zijn huiswerk. Het levensverhaal van de cellist staat chronologisch op de muren. De in 1973 overleden Casals begint te leven. Op de achtergrond klinkt cellomuziek en het geruis van de zee, de geluiden waar Casals het meest van hield. Aan de bovenkant van de muur citaten waarvan ik “Hij die werkt en zich nooit verveelt, vergrijst ook niet. Werken en belangstelling voor de dingen om je heen is de beste medicijn tegen het vorderen der jaren” het diepzinnigst vind. Casals, die bijna 97 jaar is geworden, voegde de daad bij het woord door op zijn 80ste met de 60 jaar jongere Marta “Martita” Montañez te trouwen. Zwart witte familiefoto’s. De door zijn vader van een kalebas gemaakte eerste cello. Dezezelfde vader die vond dat zijn zoon beter geen musicus kon worden, maar een echt vak moest leren. Timmerman leek hem stukken beter om de kost te verdienen. Pa was muziekleraar en koordirigent en wist waar hij het over had. Die kalebas houdt me bezig. Volgens van Dale is een kalebas óf de grote, ronde vrucht van de kalebas óf een komkommerachtige plant met grote ronde vruchten. Dat doet de kalebas behoorlijk tekort. Volgens mij is het de meest muzikale vrucht op aarde. In gedroogde staat, die afhankelijk van de soort zeer verschillend van vorm en grootte kan zijn, is de kalebas een niet weg te denken onderdeel van een flink aantal percussie- en snaarinstrumenten. Daarentegen kook ik in Argentinië van het vruchtvlees van de kalebas soep of maak er puree van. Een heerlijk multifuctionele vrucht toch?

Behalve door de cello, zou een belangrijk deel van het leven van Casals worden beheerst door de Spaanse burgeroorlog en de nasleep daarvan. Hij ging in ballingschap en weigerde op te treden in landen die het regime van Franco steunden of erkenden. Casals ging zich inzetten voor vrede en mensenrechten en werd vanwege zijn inzet genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede. In 1955 ging hij op bezoek bij de familie van zijn moeder in Puerto Rico, hij werd als een superster ontvangen. Dat is te zien in de biodocu van een uur die in een afgeschermde hoek kan worden bekeken. Een jaar later zou hij zich in San Juan vestigen en er tot het einde van zijn leven blijven wonen. Na de documentaire te hebben gezien, loop ik langs de piano en de vitrine met een gipsafdruk van Pablo’s handen, nog een keer naar de hoek waar het ruisen van de zee vandaan komt. Achter een muziekstandaard is op de wand een grote foto gemonteerd waarop is te zien hoe Casals in zijn eentje langs het strand wandelt. Ervoor ligt zand, in het zand ligt bladmuziek. Het wekt de suggestie dat hij zelfs de muziek die de zee maakt zou hebben gecomponeerd en die aan het dirigeren is. Langs de zee wandel ik terug naar mijn hotel. Het geluid van de brekende golven klinkt tot mijn verassing heel anders dan eerder op de dag. Alsof Pablo Casals voor mij speelt.