CUBA – EEN REIS DOOR DE NALATENSCHAP VAN CASTRO & CHE – 31 (03022022)

Maandag 12 november 2018 – Matanzas
Na die onverwachte ontmoeting met een heel andere Fidel en Che, nu eens niet met de stoere Líder en Comandante zoals ze doorgaans door de overheidspropaganda op het eiland worden geafficheerd, worden we bij de hand genomen door bordjes die hier en daar op de gevels van huizen en gebouwen zijn geschroefd. Aldus ontdekken we dat het elitaire Casino Español van voor de revolutie daarna voor iedereen toegankelijk werd gemaakt door er in 1963 de openbare bibliotheek in te vestigen, hoewel die vanwege restauratiewerk inmiddels alweer naar elders is verplaatst. En wat te denken van het bord op de gevel van een huis waarop staat dat daar op 9 januari 1828 Emilia Tuerbe Tolón Otero werd geboren: la bordadora de la bandera Cubana, degene die ooit als eerste de Cubaanse vlag borduurde. En net zomin als vlakbij geen verdere tekst en uitleg stond dan el Che was hier, staat er bij de borduurster niet meer dan dat ze in het huis werd geboren. Ik herinner me opeens dat mijn oma en moeder borduurden. Geen vlaggen maar servetjes, tafellakens, kussenslopen en zo geloof ik, het is al dan ook al bijna een mensenleven geleden dat ik ze die kruissteekjes zag maken. Hoe en wanneer Emilia er toe kwam om voor de verandering eens een nog niet bestaande Cubaanse vlag te gaan borduren in de tijd dat het eiland nog deel uitmaakte van het Spaanse imperium moet de voorbijganger zelf maar uitzoeken. Dergelijke vrijwel nietszeggende teksten prikkelen echter mijn nieuwsgierigheid en eenmaal weer thuis ben ik het dus inderdaad zelf gaan uitzoeken.

En wat bleek? Net na haar 16e verjaardag trouwde Emilia met haar 8 jaar oudere volle neef Miguel Tuerbe Tolón, poëet en schrijver. Volgens de Cubaanse online encyclopedie fue un patriota cubano, creador.... - was een Cubaans patriot en degene die het Cubaanse wapen en de nationale vlag ontwierp. Zo wordt het eerste tipje van de sluier opgelicht in deze door de overheid gecontroleerde Cubaanse versie van Wikipedia. Miguel was – letterlijk - een uitgesproken voorstander van een onafhankelijk Cuba en werd daarvoor door de koloniale autoriteiten opgepakt en gedwongen het eiland te verlaten. Hij vertrok in 1848 naar New York waar zich aansloot bij een groep die er naar streefde de Spanjaarden uit Cuba en Puerto Rico te verdrijven, de laatste Spaanse koloniën in Latijns-Amerika, en om die eilanden daarna aan te laten sluiten bij de Verenigde Staten. Beter gezegd: te laten annexeren door de Verenigde Staten, hetgeen naderhand met Puerto Rico zou gebeuren. Hun voorman was de in Caracas, Venezuela, geboren Narciso López, een met het Imperium gebrouilleerde ex-generaal in het Spaanse leger, een filibuster – een avonturier - die gewoon revanche wilde nemen op zijn oude werkgever. In mijn ogen althans. Ondertussen woonde Emilia sinds april 1850 weer samen met haar echtgenoot, zij was uitgewezen nadat bij een huiszoeking documenten waren aangetroffen met plannen voor een onafhankelijk Cuba die zij namens Miguel aan medestanders moest overhandigen. En zo kwam het dat toen Narciso López het door Miguel op zijn verzoek ontworpen wapen voor Cuba kwam bespreken, hij Emilia zou hebben gevraagd de door hem en Miguel bedachte Cubaanse vlag te borduren. Die vlag sierde een maand later de mast van het schip waarmee López en een paar honderd medestanders in de niet ver van Matanzas gelegen Baai van Cárdenas een eerste poging deden om een einde te maken aan de Spaanse kolonie. Een poging die mislukte omdat de inwoners van Cárdenas, tegen de verwachting in, zich tegen López en de zijnen keerden, die zich daarop haastig terugtrokken. Maar de toekomstige Cubaanse vlag had tenminste Cuba alvast gezien, hoewel ik zo mijn twijfels heb of die vlag de lading - een van Spanje onafhankelijk Cuba – wel dekte. Want het ging López, met veel steun uit de zuidelijke Amerikaanse staten, meer om de aansluiting bij de Verenigde Staten en het in stand houden van de slavernij dan om wat anders.

En hoe ging het verder met Narciso López en met Miguel en Emilia Tuerbe Tolón? López deed ruim een jaar later een stuk dichter bij Havana nogmaals een poging die opnieuw mislukte omdat de plaatselijke bevolking ook hier niet geïnteresseerd was en waarbij hij en de weinige niet bij de gevechten met de Spanjaarden omgekomen manschappen gevangen werd genomen. Op 1 september 1851 werd López in het openbaar gewurgd. Andere tijden. Zonder hem viel de New Yorkse onafhankelijkheidsgroep uiteen, kregen Miguel en Emilia amnestie en konden terugkeren naar Cuba waar Miguel kort daarna, 37 jaar jong, zou overlijden. Emilia was al eerder teruggegaan en van hem gescheiden vanwege zijn onafhankelijkheidsobsessie waarvoor al het andere moest wijken. Door die scheiding werd ze in de conservatieve katholieke gemeenschap buitengesloten, hertrouwde toch en verhuisde naar Madrid waar ze in 1902 overleed. En dan ontdek ik zowaar wat Che en Emilia behalve die bordjes aan de gevels in Matanzas nog meer gemeen hebben: de grote moeite die is gedaan om hun stoffelijke resten te vinden en terug te brengen naar Cuba. Che in 1997 gevonden in Bolivia en herbegraven in Santiago de Cuba, Emilia in 2010 in Madrid gevonden op Nuestra Señora de La Almudena, de grootste begraafplaats van West-Europa, en herbegraven in Havana.

wordt vervolgd