GRAFHEUVEL - 13 (26082022)

De goede vriendin van een goede vriendin brengt de in 1948, 25 jaar na het inwijden ervan, door het kerkbestuur van de Nijmeegse Sint Stephanuskerk aan haar grootvader Stephanus Arntz aangeboden Delfts blauwbord mee waarop een anonieme blauwe mand met bloemen is afgebeeld. Nee, dan de jubilarissen van de steenbakkerijen van de familie, die kregen tenminste een bord met een blauwe afbeelding van de fabriek waar zij het grootste deel van hun leven aan het doorbrengen waren. De familie Arntz was streng katholiek. Zo was Stephanus ere-kamerheer van de Paus en was zijn broer Johannes Franciscus Clemens gedurende een jaar of tien lid van de Gelderse Provinciale Staten en de Eerste Kamer voor de Roomsch-Katholieke Volkspartij. Ietwat anders dan eenvoudige steenbakkers derhalve. Andere Nederlandse Pauselijke kamerheren waren onder meer leden van de familie Brennikmeijer van C&A, van de familie de Gruyter van deSnoepje van de Week kruidenierswinkels en de familie Dreesmann van V&D. Stephanus Arntz was aan het begin van de jaren 1920 lid van de parochiale commissie die de bouw van de kerk voorbereidde en zou, volgens zijn kleindochter althans, de uiteraard in één van de fabrieken van Terwindt&Arntz gebakken stenen voor de bouw ervan hebben gedoneerd. Zij is er eveneens van overtuigd dat de kerk daarom naar hem is vernoemd, iets dat wat mij betreft twijfelachtig is, maar ik houd mijn mond. Sint Steven was, en is misschien nog wel, de beschermheilige van mijn geboortestad. Daar werd de aan hem opgedragen Sint-Stevenskerk op een gegeven moment protestants verklaard, geconfisqueerd volgens de toenmalige Nijmeegse katholieke gemeenschap, en omgedoopt tot Grote Kerk.

Wat ik heel erg verrassend vind, is dat die aan de Nijmeegse Berg en Dalseweg gebouwde Sint Stephanuskerk werd ontworpen door Pierre Cuypers Junior. Inderdaad, kleinzoon van de fameuze Pierre Cuypers die zo'n 50 jaar eerder de Ewaldenkerk in Druten had ontworpen, de kerk die voor mij mede aanleiding was om nader kennis te gaan maken met de steenfabrieken in de Ooijpolder. Vanuit de torens van die in Nijmegen-Oost gelegen kerk kon je toen trouwens de polder zien liggen waarvoor de stenen in één van de drie aan de droge kant van de Waaldijk gelegen OKE fabrieken waren gebakken. Dat waren Steenbakkerij de Ooij, die waarvan alleen nog de gerestaureerde hoge schoorsteen en de bakovens er staan, iets verderop de verdwenen Steenbakkerij Kekerdom - volgens zeggen ooit 's werelds grootste steenfabriek met 72 ovenkamers – en Steenbakkerij Erlecom, de enige waarin tot op de dag van vandaag stenen worden gebakken. Tegenwoordig met duur aardgas. Want ja, al doende heb ik het nodige bijgeleerd en kunnen zien dat de baksteenindustrie van eenvoudige houtgestookte veldovens, via de industriële ringovens en vlamovens met die van veraf zichtbare hoge schoorstenen, nu nauwelijks herkenbaar is door de vrijwel schoorsteenloze aardgasovens van Wienerberger.

Net zoals de steenbakkerijen van de familie Arntz, is ook de Sint Stephanuskerk failliet gegaan en zou nu een kantoorgebouw zijn. Van de oorspronkelijke in bedrijf zijnde Erlecomse fabriek resteert slechts het langgerekte bakovengebouw dat heel erg op zo'n hedendaagse laad- en losdock voor vrachtauto's lijkt die je vrijwel langs iedere snelweg meerdere malen tegenkomt: een lange rij door rubbergordijnen afgeschermde openingen waarvoor vrachtauto's met de kont naar achteren parkeren om te worden beladen. Zo'n beetje in het midden steekt in Erlecom daar de onderste helft uit van wat nog over is van de fabrieksschoorsteen, waarvan het bovenste deel tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog werd opgeblazen tijdens de Operatie Market Garden. Zodoende weet ik niet zeker of daar vroeger T&A op heeft gestaan. T&A waren natuurlijk de initialen van Terwindt&Arntz, maar in de volksmond was het de afkorting van Tegenspoed&Armoede vanwege de belabberde arbeidsvoorwaarden. Hetgeen me gelijk herinnerde aan het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw toen ik in Londen werkte en er achter kwam dat C&A daar niet de afkorting was voor Clemens&August Brennikmeijer, maar voor Cheap&Awful.

Nog een laatste rondje door de polder. Langs de aan de rand van de bebouwde kom van het dorp Ooij op de dijk gebouwde Sint Hubertus pseudobasiliek, een woord dat ik voor het eerst van mijn leven hoor, naar de buurtschap Tiengeboden. Daar staat een rijtje elegante witte huisjes die volgens iemand die er nu woont vroeger de woningen waren van arbeiders die op de andere oever van de Waal in een steenbakkerij werkten en waarin, zoals me toen ik iets eerder naar de weg vroeg luid lachend werd verteld, thans een verschrikkelijk hedendaagse psycholoog zijn praktijk heeft. Vanaf de dijk is er van de enige nog in bedrijf zijnde steenbakkerij eigenlijk niets te zien, behalve dan die halve niet meer in gebruik zijnde stenen schoorsteen en de afgesloten bakovens.

slot