TERUG NAAR ELMINA - 4 (24052023)

In de jaren 50 van de vorige eeuw kwam bij mijn moeder, mijn vader hield zich niet bezig met het huishouden, met enige regelmaat de aardappelboer langs. De open laadbak van zijn vrachtwagentje stond vol grote jute zakken gevuld met aardappels. Het was in de tijd dat melkboeren met paard en wagen en broodbezorgers met hun handgeduwde kar zo'n beetje iedere dag langskwamen. Aan het begin van herfst kwam dan eenmalig de kolenboer voorbij om de jute zakken gevuld met zwarte steenkolen in het kolenhok in de kelder te storten. Dat laatste hield op toen het ouderlijk huis op het Groningse aardgas werd aangesloten, de aardappelboer en die anderen werden langzaam maar zeker van de straat geduwd door de opkomst van de supermarkt waar je terecht kon als je iets nodig had en niet hoefde te wachten tot ze de volgende keer langs zouden komen. Met de aardappelboer en de kolenboer verdwenen de jute zakken uit mijn leven. Kisten, kistjes en daarna grote bananendozen en kleinere kartonnen doosjes en plastic bakjes en zakken voor groenten en fruit waren en zijn de vervangers. Pas nadat ik in Lagos was gaan wonen kwam op de markt de jute zak terug in mijn leven, gevuld met voedsel dat ik niet, maar mijn levensgezel wel kocht: bonen, rijst, garri (het meel van de cassave) en zo. Een aantal jaren zag ik een zekere wederopstanding van de jutezak in winkels waar nieuwe Nederlanders etenswaren uit hun land van herkomst kochten. Dingen die de meesten van wie de familie al veel langer dan ze zich kunnen heugen in Nederland woont er nooit zullen gaan kopen omdat die nu eenmaal een sterke voorkeur hebben voor Albert Heijn, Jumbo, Lidl of Aldi.

Okwui Enwezor was in 2015 gastcurator van de Biënnale van Venetië. Zoals de meeste in het zuiden van het land geboren Nigerianen, waar aan de ene kant de Yorubas wonen en aan de andere de Ibos die pre-koloniaal ieder binnen eigen grenzen woonden in zelfstandige naties met een eigen taal en cultuur, heeft deze Ibo een native name en een English name, voluit heet hij Okwuchukwu Emmanuel Enwezor. Met zo'n traditionele native name willen de ouders iets zeggen, zo betekent Okwuchukwu God's Woord, okwu = woord, chukwu = God. Toen ik er woonde en dat ontdekte, en nu nog steeds, vraag ik er altijd naar omdat ik het zo speciaal vind. Enwezor vond dat er veel te weinig aandacht werd besteed aan Afrikaanse beeldende kunstenaars en aldus ontving Ibrahim Mahama de uitnodiging om een voorstel te doen. Dat werd het bekleden van de gevels van de eeuwenoude Arsenale di Venezia met een enorm gordijn gemaakt van waar ook ter wereld weggegooide jute zakken. Out of Bounds noemde hij het. Een variatie op hetzelfde thema van eerder werk, maar tegelijkertijd een flinke stap vooruit naar internationale bekendheid voor de toen 27-jarige Ghanees. Niet dat de Arsenale een afzichtelijke straat was met vervallen gebouwen, het bekleden van gevels met jute zakken was op dat moment nu eenmaal zijn visitekaartje. Een paar jaar later, in 2020, werd de Prins Clausprijs aan Mahama toegekend voor de manier waarop hij de cultuur in zijn land ontwikkelt, oppervlakkiger kon de jury het kennelijk niet omschrijven, de afgelopen bijna zes maanden vulde hij met zijn Garden of Scars de 3.000 vierkante meter vloer van de Amsterdamse Oude Kerk. In samenwerking met het museum werkte hij ruim twee jaar aan de uit enige honderden objecten bestaande installatie die mede de historische band tussen de stad en de voormalige Goudkust zichtbaar moest maken. Wat mij betreft een nogal eenzijdige band, want Amsterdammers waren in Elmina de baas en het waren Amsterdammers en andere Nederlanders die er veel geld verdienden en niet andersom. Het imaginair fossileren van het koloniale verleden zo karakteriseerde de recensent van de NRC het.

Jammer genoeg kan je niet even op de preekstoel midden in de kerk gaan staan of gaan zitten in één van de verhuurde banken er recht tegenover om vandaar uit even op je gemak rond te kunnen kijken. Die banken konden de goed gelovigen met geld huren, een stallesplaats of een eigen loge in de kerk als het ware. Om je geloof beter te kunnen belijden, de preek beter te kunnen horen of gewoon om te laten zien dat je genoeg geld had om zo'n bank te kunnen permitteren? Nu moet de Garden of Scars vanaf de begane grond worden bekeken, waarbij gelijk al drie dingen opvallen: hoog in de kerk hangen erg veel vleermuizen aan de dwarsbalken, in de lage nissen onder de hoge glas-in-loodramen en in een paar hogere blinde raamkozijnen hangen giga houtskooltekeningen en de ontelbare frottages op Mahama's fictieve grafzerken die op de graven staan die de museumvloer vormen. Een wat andere drie-eenheid dus dan die te doen gebruikelijk het leitmotiv in een kerk is.

wordt vervolgd