TERUG NAAR ELMINA - 5 (03062023)

Hoewel het er op lijkt dat de rijen van zwart doek gemaakte vleermuizen die Ibrahim Mahama hoog aan de balken van de Oude Kerk heeft opgehangen daar hun vaste woon- en verblijfplaats hebben, maken ze deel uit van zijn inmense installatieGarden of Scars. Verder hangen er vleermuizen aan en liggen ze in aardig wat van zijn fictieve grafzerken die op echte grafstenen van de kerkvloer staan en staan ze afgebeeld op een aantal van de houtskooltekeningen die in een paar nissen en geblindeerde kerkramen hangen. Het is allemaal behoorlijk statisch en daardoor nogal saai én een schoolvoorbeeld van overdaad schaadt. Maar goed, omdat vleermuizen dikwijls symbool staan voor de zielen van doden zouden ze, hoewel dat nergens uit blijkt of duidelijk wordt gemaakt, op een bepaalde manier zelfs de historische band tussen Amsterdam en Elmina kunnen vertegenwoordigen. Aan de ene kant de geest van degenen die onder de vloer van de expositieruimte zijn begraven en ooit betrokken waren bij de slavenhandel en aan de andere kant de geest van hen die aldus ooit werden slaafgemaakt en versjacherd via Fort Elmina. Mahama zelf zegt zich voor de installatie vooral te hebben gericht op de grafstenen van de kerkvloer door er mallen van te maken, die vervolgens mee te nemen naar Ghana om ze daar de opnieuw te creëren door de mallen af te gieten met een mix van Ghanese aarde en cement en resten van honderden jaren geleden vanuit Europa geïmporteerde materialen om er bijvoorbeeld forten zoals dat van Elmina mee te bouwen. Tot op de dag dat ik dit schrijf vraag ik me af hoe dat terug is te zien voor de willekeurige bezoeker van de installatie en voel me een beetje als die Aziatische toeristen die zich tamelijk verbaasd afvroegen waarom ze hier waren afgezet en na een kort rondje door de Oude Kerk te hebben gelopen het voor gezien hielden.

Bladerend in mijn knipselarchief kom ik Hans Broek weer tegen en de schilderijen die hij een paar jaar geleden onder de noemer The things I used to do in het Tilburgse museum De Pont exposeerde. Doeken die hij maakte na de, in zijn woorden, macabere ontdekkingsreis langs het vaderlandse slavernijverleden die hij maakte. Tijdens die reis maakte Broek duizenden foto's, waarvan hij slechts een klein aantal in aanmerking vond komen om op het schilderslinnen te worden gereproduceerd. Zoiets als Ibrahim Mahama deed met de mallen die hij in Amsterdam van grafstenen maakte, vervolgens in Ghana liet gieten om ze daarna bovenop diezelfde graven van de Oude Kerk te gaan exposeren. Onderweg naar Elmina bezocht Broek in Senegal het voor de kust van Dakar gelegen eilandje Gorée – Goeree, Goede Rede? - dat ik zelf in 2016 bezocht. Het schilderij dat hij weer thuis van het daar gelegen voormalige vaderlandse slavenfort maakte, laat veel meer emoties zien dan de tegenwoordig glad gestucte rode muren in het gebouw die op mijn klinische foto's zijn te zien. Wat we wel delen is de foto die ik maakte van van een cel – CELLULE DES RECACITRANTS volgens het bordje - met dankzij een kleine opening uitzicht op de oceaan en het kleine raampje op zijn donkere grote doek waardoor het helderblauwe zeewater is te zien. Het schilderij dat hij Elmina doopte is een somber strandgezicht met aan de horizon het slavenfort, een uitzicht over de oceaan zoals ik aan het eind van de jaren 80 van de vorige eeuw vanaf de zonnestoel in mijn voortuin – tegelijkertijd het strand - in Libreville had. Hoewel.... daar waren de palmen groen en ontbrak het slavenfort in de verte. Stukken toegankelijker dan de fictieve grafzerken van Ibrahim Mahama, maar goed Hans Broek is dan ook een landschapsschilder.

Wat deed Ibrahim Mahama weer terug in de Oude Kerk met zijn afgietsels - van zo te zien 80x80cm - van de grafzerken en de met dezelfde Ghanese zand/cementmix gemaakte op grote tegels lijkende betonnen plakken met een ruw oppervlak, type slecht afgewerkte vloer, waarin gelijk na het gieten afgedankte olielampjes en delen van weggegooide houten meubels waren geduwd? Van alles en nog wat! Hij maakte er fictieve grafzerken van die waren samengesteld uit twee hele of vier van doormidden gezaagde afgietsels van een grafzerk of een combinatie van delen van een grafzerk met delen van de specifiek Ghanese elementen. Die werden, zoals ik het tenminste zag, met elkaar verbonden door stukken van hergebruikte plankjes van afgedankte pallets en deden mij daardoor aan een wat te groot uitgevallen ouderwetse fruitkist denken. Of hij legde twee of vier of zes delen van de afgietsels van de grafzerken of van die typisch Ghanese elementen of een combinatie van beide los op de kerkvloer. Het eerste kwartier dat ik door de kerk liep, deed ik de nodige moeite om te ontdekken waarom Mahama zijn honderden objecten had geplaatst zoals ze daar op die kerkvloer stonden en lagen, om toen te accepteren dat alles zoals het stond en lag en hing zo was omdat het in zijn ogen zo het meest oogstrelend was. En dat is uiteindelijk het enige dat telt.

slot